Społeczności, które w najmniejszym stopniu przyczyniają się do globalnych emisji, są często najbardziej dotknięte złą jakością powietrza i zmianami środowiskowymi (1). Często określane jako sprawiedliwość klimatyczna — idea, że skutki środowiskowe nie są odczuwane w równym stopniu — to zaburzenie równowagi jest kształtowane przez różnice w infrastrukturze, polityce, zasobach ekonomicznych i bliskości źródeł zanieczyszczeń.
Od wytwarzania energii po zanieczyszczenie obszarów miejskich, ukryte niesprawiedliwości środowiskowe wpływają na długoterminowe zdrowie i dobrostan niedostatecznie reprezentowanych społeczności. W miarę jak te systemowe nierówności stają się coraz bardziej widoczne, pojawiają się drogi do czystszej i zdrowszej przyszłości.
Nierówne obciążenie zanieczyszczeniem
Globalne wzorce nierównego narażenia
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) 99% światowej populacji oddycha zanieczyszczonym powietrzem, co zwiększa ryzyko zdrowotne. Społeczności marginalizowane doświadczają największych dysproporcji, ponieważ 97% miast w krajach o niskich i średnich dochodach nie spełnia norm jakości powietrza WHO, w porównaniu z 49% w krajach o wysokich dochodach (2)(3).
Te dysproporcje nie są przypadkowe — odzwierciedlają strukturalne różnice w rozwoju, regulacjach i dostępie do zasobów.
Środowiska miejskie i upał
W Delhi w Indiach, kraju o niższym średnim dochodzie, gęsta populacja w połączeniu z dużą ilością emisji miejskich i brakiem polityk środowiskowych doprowadziły do powstania przytłaczającego nagromadzenia ciepła, znanego również jako miejska wyspa ciepła (4). Otoczone betonowymi budynkami i cementem ciepło łatwo zostaje uwięzione w krajobrazie miejskim i z czasem nadal się kumuluje wraz ze spalaniem emisji paliw. Podwyższone temperatury wynikające z zanieczyszczeń mogą prowadzić do niezdrowych warunków jakości powietrza dla mieszkańców, z podwyższonym poziomem lotnych związków organicznych (VOC) i szybszym rozpraszaniem cząstek zanieczyszczeń (5).
Oznacza to, że społeczności o niższych dochodach — często mieszkające na gęściej zaludnionych obszarach z mniejszym dostępem do chłodzenia, terenów zielonych lub infrastruktury ochronnej — mogą doświadczać najintensywniejszych skutków zarówno upału, jak i zanieczyszczeń.
Lokalne skutki w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych podobne wzorce można zaobserwować na poziomie lokalnym. W niektórych regionach społeczności są położone w bliskim sąsiedztwie korytarzy przemysłowych, gdzie długotrwałe narażenie na emisje stanowi część codziennego życia.
Jednym z przykładów jest przemysłowy odcinek wzdłuż rzeki Missisipi w Luizjanie, często określany jako „Cancer Alley”, gdzie mieszkańcy żyją w pobliżu zakładów petrochemicznych i fabryk, tworząc tak zwane społeczności przyogrodzeniowe (fenceline communities) (6). Emisje zanieczyszczeń mogą przenikać do zasobów wodnych i osadzać się na powierzchniach, przez co mieszkańcy przez długi czas wdychają i spożywają zanieczyszczenia. Niektóre części tego regionu są powiązane z jednymi z najwyższych szacowanych zagrożeń nowotworowych wynikających z przemysłowych emisji do powietrza w Stanach Zjednoczonych (7).
W ten sposób obciążenie zanieczyszczeniem jest kształtowane nie tylko przez geografię, ale także przez to, jak społeczności są usytuowane względem działalności przemysłowej — oraz przez zasoby dostępne do reagowania.
Zmiany środowiskowe i presja na ekosystemy
W Amazonii w Ameryce Południowej postępujące wylesianie spowodowało spadek opadów i zasobów naturalnej roślinności (8). Wylesianie zakłóca naturalne cykle roślinne, prowadząc do nasilenia zmian klimatu i wpływając na społeczności rdzenne. W miarę wycinki drzew lasu deszczowego paliwa kopalne są spalane przez maszyny używane do wycinki, a obecność mniejszej ilości materii roślinnej ogranicza pochłanianie nadmiaru dwutlenku węgla, co łącznie podnosi poziomy zanieczyszczeń powietrza.
Długotrwała ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza może prowadzić do przewlekłych powikłań zdrowotnych, w tym chorób serca, raka płuc i problemów z układem oddechowym. Powikłania zdrowotne mogą w nieproporcjonalny sposób dotykać społeczności marginalizowane, ponieważ osobom w tych środowiskach trudniej jest uzyskać dostęp do przystępnych cenowo leków lub przenieść się z dala od zanieczyszczeń (9).
Te wzorce pokazują, że zanieczyszczenie powietrza jest nie tylko problemem środowiskowym, ale także kwestią równości — kształtowaną przez miejsce zamieszkania ludzi i zasoby dostępne do reagowania.
Ujawnianie ukrytych nierówności
Zajęcie się tymi nierównościami często zaczyna się od ich uwidocznienia. Monitorowanie jakości powietrza i warunków środowiskowych ma kluczowe znaczenie dla rzucenia nowego światła na ukryte niesprawiedliwości klimatyczne występujące na całym świecie, aż po własne podwórko każdej osoby.
Globalne inicjatywy, takie jak Schools4Earth, zachęcają do aktywnego monitorowania jakości powietrza, jednocześnie promując wczesną edukację i rzecznictwo klimatyczne. Schools4Earth działa na rzecz umieszczania monitorów jakości powietrza w szkołach na całym świecie, aby motywować uczniów do świadomości ekologicznej i uczyć bezpiecznych praktyk monitorowania.
W Jaunde, stolicy Kamerunu, szkoła Franky Comprehensive Secondary School jest gospodarzem pierwszego w kraju monitora jakości powietrza zainstalowanego na terenie kampusu w ramach inicjatywy Schools4Earth. Dane dotyczące jakości powietrza w Kamerunie są ograniczone, a instalując monitor w 2026 roku, kraj zwiększa świadomość na temat zmieniających się warunków atmosferycznych i jakości powietrza. Monitor jakości powietrza jest symbolem zarówno edukacji środowiskowej dla uczniów, jak i monitoringu zanieczyszczenia powietrza w czasie rzeczywistym na rzecz bezpieczeństwa publicznego.
W połączeniu z globalnymi inicjatywami programy prowadzone przez społeczności lokalne wytyczają nową drogę do zajmowania się tymi nierównościami środowiskowymi i ich monitorowania.
W Milwaukee w stanie Wisconsin mieszkańcy zauważyli na początku 2024 roku wysokie stężenia zanieczyszczeń przemysłowych i komunikacyjnych obecne w różnych dzielnicach miasta. Z powodu długotrwałej ekspozycji mieszkańcy tego regionu doświadczali ataków astmy i pogarszającego się stanu zdrowia. Aby przeciwdziałać podwyższonym poziomom zanieczyszczeń, mieszkańcy zainstalowali monitory jakości powietrza w różnych częściach miasta, co umożliwiło lokalnej społeczności obserwowanie codziennych warunków powietrza i reagowanie na ostrzeżenia o zanieczyszczeniu w czasie rzeczywistym.
W Nairobi, stolicy Kenii, członkowie społeczności od lat zmagają się z długotrwałym zanieczyszczeniem powietrza i emisjami z paliw. W porównaniu z krajami o wysokich dochodach Kenia miała bardzo ograniczone dane dotyczące jakości powietrza, pozostawiając mieszkańców bez ochrony wobec nieznanych poziomów zanieczyszczeń i toksyn. Aby uzupełnić tę lukę w danych, członkowie społeczności zainstalowali monitor jakości powietrza wyposażony w Monster Aerosol System oraz Time-of-Flight Aerosol Chemical Speciation Monitor. Technologia ta dostarcza danych w czasie rzeczywistym o wysokiej rozdzielczości dotyczących cząstek unoszących się w powietrzu — w tym azotanów, jonów amonowych i chlorków — ujawniając chemiczne sygnatury zanieczyszczeń.
Drogi do czystszego powietrza dla wszystkich
Dzięki programom globalnym i inicjatywom prowadzonym przez społeczności kwestie środowiskowe stają się coraz bardziej widoczne — a w niektórych przypadkach zaczynają wpływać na kształt działań politycznych.
W 2024 roku Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (U.S. Environmental Protection Agency) zaostrzyła Krajowe Normy Jakości Powietrza Otoczenia dla pyłu zawieszonego, obniżając wartość z 12 do 9 mikrogramów na metr sześcienny (10). Zaktualizowana norma wymaga znacznie niższych stężeń cząstek unoszących się w powietrzu, aby powietrze mogło być uznane za bezpieczne. W 2019 roku Europa wprowadziła Europejski Zielony Ład, inicjatywę mającą na celu ograniczenie emisji z paliw i osiągnięcie pełnej neutralności klimatycznej do 2050 roku (11).
Poprawa jakości powietrza na szeroką skalę wymaga skoordynowanych działań ze strony jednostek, społeczności i rządów (12), w tym:
- Działania indywidualne: Wspieranie inicjatyw na rzecz czystego powietrza, ograniczanie własnych emisji zanieczyszczeń oraz wzmacnianie głosu marginalizowanych grup
- Działania społeczności lokalnych: Instalowanie monitorów jakości powietrza w okolicy, tworzenie inicjatyw prowadzonych przez społeczność oraz składanie petycji na szczeblu lokalnym na rzecz bezpieczeństwa środowiskowego
- Działania rządowe: Egzekwowanie bardziej rygorystycznych norm emisji z paliw, inwestowanie w infrastrukturę zrównoważoną środowiskowo oraz promowanie ogólnokrajowych programów na rzecz czystego powietrza
Zajęcie się tymi nierównościami zależy od tego, jak skutecznie działania te zostaną ze sobą skoordynowane — tak aby obciążenie związane z zanieczyszczeniem było zmniejszane, a nie przenoszone gdzie indziej.
Podsumowanie
Zanieczyszczenie powietrza i zmiana klimatu są ze sobą ściśle powiązane, ale ich skutki nie rozkładają się równomiernie. W różnych regionach i społecznościach poziom narażenia jest kształtowany przez infrastrukturę, politykę i dostęp do zasobów.
Pomimo najmniejszego wkładu w globalne emisje wiele społeczności o niskich dochodach doświadcza najwyższych poziomów zanieczyszczeń, mając jednocześnie najmniej zasobów, by na nie reagować.
Obchodzony co roku 5 czerwca Światowy Dzień Środowiska podkreśla, że poprawa jakości powietrza jest częścią szerszych działań na rzecz środowiska — i ważnym krokiem w kierunku bardziej sprawiedliwych rezultatów.
